Widmungsexemplar des Auftraggebers, des Bischofs Otto von Waldburg
Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum.
(28), 471, (1) Bll. (8 Bll. auf Pergament). Zweispaltiger Druck in schwarz und rot. Mit ganzseitiger Titeleinfassung in Holzschnitt, 1 ganzseitigem Holzschnitt, 1 Holzschnitt in noch 10-fach, teils variiert, wiederholtem ganzseitigem architekturalem Rahmen und 3 illuminierten Holzschnitten im Canon missae. Ca. 60 sehr große und über 500 kleinere Initialen in Holzschnitt; zahlreiche Lombarden in Rotdruck sowie gedruckte Paragraphenzeichen; schwarzgedruckte Noten in rotem System. Zeitgenöss. gold- und blindgepr. brauner Kalbslederband über Holzdeckeln auf 7 Bünden, am Vorderdeckel das einst bemalte und vergoldete Wappen Ottos von Waldburg, hinten sein Emblem. Dreiseitiger punzierter Goldschnitt. Folio.
€ 48.000,00
Prachtvolles Augsburger Missale, der Kanonteil auf Pergament gedruckt: das persönliche Widmungsexemplar des Auftraggebers, des Bischofs Otto Truchsess von Waldburg. Nachdem eine Folge von nicht weniger als sieben seit 1489 erschienenen Ausgaben 1510 abrupt unter dem Eindruck der reformatorischen Krise geendet hatte, sollte die vorliegende umfangreiche Neuausgabe, im Jahr des Augsburger Religionsfriedens gedruckt, die letzte des ganzen Jahrhunderts bleiben. Sie illustriert eindrucksvoll die geistig-moralische Wende der katholischen Kirche während der Gegenreformation.
Das bischöfliche Wappen ist am Titel ganz oben in der breiten Holzschnittrahmung sowie auf der Titelrückseite am unteren Bildrand zu sehen, ebenso findet sich auf dem Titel zweifach das Emblem des Pelikans, der sich die Brust aufreißt, um mit seinem Blut seine Jungen zu nähren - Sinnbild für Christus, in dessen Nachfolge sich Otto sah. Otto von Waldburg amtierte ab 1543 und scheute keine Kosten, das Werk der Gegenreformation voranzutreiben, nachdem sein Vorgänger einige Jahre zuvor von den Protestanten aus Augsburg vertrieben worden war. Otto gründete an seinem Ausweichsitz Dillingen 1549 das Collegium St. Hieronymi. Von Papst Julius III. zur Universität erhoben, übertrug es Otto dem Jesuitenorden, und die erste Jesuitenuniversität Deutschlands entstand. 1550 berief er Sebald Mayer nach Dillingen: Wie die Universität, sollte dessen Druckerei als Verteidigungs- und Angriffsinstrument der katholischen Kirche gegen die neue Lehre dienen. Das wenige Jahre später gedruckte Missale, Mayers "hervorragendste drucktechnische Leistung" und "durch die Holzschnitte Matthias Gerungs auch in künstlerischer Hinsicht sehr bemerkenswert" (Bucher, 14), belegt den programmatischen Auftakt des Bemühens Ottos, sich nach vergeblichem Protest gegen die Bestimmungen des Augsburger Religionsfriedens nun vermehrt der Seelsorge zuzuwenden.
Auf der Versoseite der Titeleinfassung mit Bischofswappen, Pelikan-Emblem und Heiligenfiguren folgt die Darstellung der heiligen Bistumspatrone Ulrich und Afra, die hier seitlich die Himmelskönigin mit ihrem Kind flankieren, in der rechten oberen Ecke selbstbewusst das Monogramm Gerungs und die Jahreszahl 1555. Ganz im Stil der Renaissance eröffnet die ganzseitige Bogenarchitektur mit zwei Säulen, auf denen Petrus und Paulus stehen, die Messordnung. Im Mittelfeld ist das Messopfer dargestellt, auf einem Säulenfuß das Waldburgsche Wappen, das Monogramm des Zeichners zentral unten am Sockel. Die weiteren Bogenkompositionen weisen im Sockelbereich abwechselnd legendarische Szenen und solche aus dem Leben Jesu auf (vgl. Nagler 571). Das eucharistische Hochgebet in kräftigem Kolorit wird traditionell illustriert. Ebenfalls von Matthias Gerung stammen die drei verschiedenen Schmuckalphabete.
Bischof Otto verschenkte Exemplare des Missales an geistliche Institutionen und war wohl auch Auftraggeber des Einbands, der von einer blindgeprägten Rolle mit Christus, Paulus, David und Johannes dem Täufer umrahmt wird. Der Stempel dieses beliebten Motivs ist fast identisch mit einem des von ca. 1555-75 tätigen Lauinger Buchbinders Balthasar Werner (Einbanddatenbank r003788); es fehlen hier lediglich die Initialen "B.W." bei der Paulus-Figur. Das Mittelfeld des Vorderdeckels nimmt wiederum das Bischofswappen ein (vgl. p003285), das Spuren früherer Vergoldung und Bemalung aufweist; am Hinterdeckel wiederum ist ein stärker beschabtes Pelikan-Emblem abgebildet. Das Werk ist, wie schon Nagler betonte, "äusserst selten, indem einzelne Exemplare der Holzschnitte wegen zerschnitten wurden" (570).
Aus dem Besitz von Kardinal Otto Truchsess von Waldburg-Trauchburg (1514-73) mit dessen Wappensupralibros am Vorderdeckel. Darüber in alter Handschrift: "Dmi …" [?] und die Bibliothekssignatur "Th 251[7]", wiederholt auf dem Titel.
(28), 471, (1 w.) Bll. (Kollation: †6, ††6, †††8, ††††8, a-z8, aa-ff8, gg6, hh-zz8, aaa-lll8, mmm-ooo6). Zweispaltiger Druck in Schwarz und Rot. 8 Blatt auf Pergament. Mit ganzseitiger vierteiliger Titeleinfassung in Holzschnitt, ganzseitigem Holzschnitt (Maria mit Kind), weiterem Holzschnitt (Messopfer) in ganzseitigem architekturalen Rahmen (dieser noch zehnmal wiederholt, mit wechselndem Motiv im Sockelbereich), mit drei illuminierten Holzschnitten im Canon missae (ganzseitige Kreuzigung, historisierte Te-igitur-Initiale und Gotteslamm-Medaillon); mit rund 60 sehr großen Initialen (davon die Hälfte mit Randleisten als Ausläufern), über 200 fünf- bis achtzeiligen und rund 380 vierzeiligen Initialen in Holzschnitt; mit zahlreichen Lombarden in Rotdruck sowie gedruckten Paragraphenzeichen; ferner mit schwarzgedruckten Noten auf rotem vierlinigen System, begleitet von Text mit größeren Versalien in rotem Druck. Zeitgenöss. brauner Kalbslederband wohl des Lauinger Buchbinders Balthasar Werner über abgeschrägten Holzdeckeln auf sieben von Streicheisenlinien verzierten Bünden, mit goldgepr. Fleurons in den von mehreren Streicheisenlinien gerahmten Rückenfeldern; auf den Deckeln Rahmenwerk von Streicheisenlinienbündeln und einem Rollenstempel, im Mittelfeld vorn das vormals bemalte und vergoldete Wappen Ottos von Waldburg, hinten sein Emblem. Dreiseitiger punzierter Goldschnitt. Folio (360 x 248 mm).
Der Einband beschabt und mit kleinen oberflächlichen Abplatzungen; beide Schließen fehlen. Durchgehend leicht gebräunt, vor allem im Textspiegel, sowie Feuchtigkeitsspur im unteren weißen Rand, auf Bll. 375-430 von den Ecken her in den Textspiegel sich ausdehnend. 4 Bll. mit Randeinriss, ein leeres Vorblatt mit kleineren Fehlstellen.
VD 16, M 5556. Adams L 1178. BM-STC German 512. Brunet III, 1766; Suppl. I, 1040. Bucher 39 und Tafel 2-3. Butsch II, 41 und Tafel 76. Dodgson II, S. 213, Nr. 2. Ebert 14145. Graesse IV, 543. Langer/Rainer, Nr. 9.2. Nagler, Monogrammisten, IV, Nr. 1824. Thieme/B. XIII, 487f. Weale/Bohatta, Nr. 109. E. P. Goldschmidt, Cat. XVI, London [1929], Nr. 64 (mit Abb.): unser Exemplar? Bucher, Dillingen (Bad Bocklet, 1960).
Zum Buchbinder: Haebler I, 474f. (kennt weder den Namen noch diese Rolle).

![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum.](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 2](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-a.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 3](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-b.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 4](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-c.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 5](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-d.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 6](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-e.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 7](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-f.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 8](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-g.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 9](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-h.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 10](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-i.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 11](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-j.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 12](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-k.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 13](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-l.jpg)
![Missale secundum ritum Augustensis ecclesie diligenter emendatum [et] locupletatum: ac in meliorem ordinem q[uam] antehac digestum. Mandato [et] impensis Reverendissimi ac illustrissimi Principis ac D[omi]ni / Domini Othonis tituli sancte Sabine presbyteri Cardinalis: Episcopi Augustani: prepositi ac domini in Elvvangen: ad Dei honorem: Ecclesie sue / suorumq[ue] clericorum profectum nouis typis […] elegantissime excusum. – Bild 14](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/11/img-bn65410-m.jpg)
![Thurnier Buech warhafftiger ritterlicher Thaten, so in dem Monat Junii des vergangnen LX. Jars in und ausserhalb der Statt Wienn zu Rosz und zu Fueß, auff Waser und Lannd gehalten worden [...].](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2021/06/img-bn48925-324x324.jpg)

![[Vitas patrum - germanice]. Der altväter leben.](https://inlibris.com/wp-content/uploads/2024/02/img-bn63401-324x324.jpg)
